Yapay Zeka ile Üretilen İçeriklerin Delil Niteliği ve Deepfake Sorunu

Bir kişinin sesi veya yüzü kullanılarak üretilmiş yapay içerik, gerçek bir olayın kaydı izlenimi verebilir. Deepfake olarak anılan bu tür içerikler, ses taklidi, yüz değiştirme veya tamamen üretilmiş görüntü biçiminde ortaya çıkabilir. Ceza muhakemesinde sorun yalnız sahteliğin tespitinden ibaret değildir. Kaydın hangi olay için sunulduğu, üretim biçiminin bilinip bilinmediği ve kişiye yüklenen eylemle nasıl ilişkilendirildiği de araştırılmalıdır.

Yapay zeka kullanılmış olması bir dosyayı her amaç bakımından değersiz hale getirmez. Sahte ses kaydı dolandırıcılığın aracıysa, kaydın varlığı ve gönderilmesi bizzat araştırılan eylemin parçası olabilir. Buna karşılık aynı ses, kişinin gerçekten söylediği sözleri kanıtlamak için sunuluyorsa başka bir doğrulama gerekir. Delilin anlamı, hangi önermeyi desteklemek üzere kullanıldığına bağlıdır. Önce ispat sorusu doğru kurulmalıdır.

Üretim, düzenleme ve bağlam değişikliği

Tamamen yapay üretilmiş görüntüyle gerçek görüntünün sınırlı biçimde düzenlenmesi aynı teknik olay değildir. Arka plan değiştirilebilir, ses başka görüntüyle birleştirilebilir veya konuşmanın bazı bölümleri çıkarılabilir. Her müdahale aynı yöntemle saptanamaz. İnceleme, “yapay zeka var mı” sorusunu gerektiğinde daha somut sorulara ayırmalıdır. Görüntünün hangi bölümünün tartışıldığı ve olası değişikliğin isnadı nasıl etkilediği belirtilmelidir.

Gerçek bir kaydın yanlış tarih veya olay açıklamasıyla paylaşılması ise üretim sahteliği içermeyebilir. Dosya teknik olarak özgün olsa bile bağlamı yanıltıcı olabilir. Bu nedenle yalnız sentetik içerik tespit aracının olumlu veya olumsuz sonucuyla yetinilemez. İlk paylaşım, çekim koşulları ve ilgili olayın dış kayıtları araştırılır. Teknik olarak değiştirilmemiş kayıt, yanlış bağlamda kullanıldığında farklı bir delil sorunu yaratır.

Görüntü iyileştirme, gürültü azaltma veya çözünürlük artırma işlemleri de açıklanmalıdır. Bu işlemler okunabilirliği artırabilir; ancak kullanılan yöntem yeni ayrıntılar tahmin ediyorsa çıktının özgün kayıtta gerçekten bulunan bilgiyi temsil ettiği varsayılamaz. Özellikle yüz, plaka veya belge metni bakımından bu ayrım önem taşır. İnceleme için hazırlanmış çıktı, kaynak dosyanın yerine geçirilmemeli; yapılan işlem ve sınırları raporda gösterilmelidir.

İlk kaynağın korunması

Sosyal medyadan tekrar indirilmiş video, ilk üretim dosyasına göre daha az teknik bilgi taşıyabilir. Sıkıştırma, boyut değiştirme veya üstverinin kaldırılması bazı izleri etkiler. Mümkünse ilk edinilebilir dosya korunmalı ve farklı sürümlerin ilişkisi araştırılmalıdır. Bunun mümkün olmadığı olaylarda inceleme yine yapılabilir; fakat sonuç kullanılan kopyanın niteliğiyle sınırlandırılmalıdır. Kaynak eksikliği kesin dil kullanılarak kapatılmamalıdır.

Dosyanın kimden, hangi yolla ve ne zaman alındığı kaydedilmelidir. Mesaj üzerinden iletilen kayıtla cihazdan doğrudan çıkarılan kayıt aynı edinim geçmişine sahip değildir. Hash değerleri, teslimden sonraki değişiklikleri denetlemeye yardımcı olur. Ancak dosyanın hash alınmadan önce yapay üretilip üretilmediğini açıklamaz. Koruma işlemi, sahtelik incelemesinin güvenilir nesne üzerinde yapılmasını sağlar; sonucu baştan belirlemez.

Birden fazla sürüm bulunduğunda bunların hepsi bağımsız doğrulama sayılmamalıdır. Aynı sahte dosyanın çok sayıda platformda paylaşılması, gerçek olayın çok sayıda kayıtla kanıtlandığı anlamına gelmez. Sürümler arasındaki ortak köken araştırılır. Farklı kameralar veya bağımsız ses kayıtları gerçekten mevcutsa bunlar ayrı değerlendirilebilir. Delillerin görünürdeki çoğalması ile bağımsız kaynakların sağladığı destek birbirinden ayrılmalıdır.

İnsan gözleminin katkısı ve sınırı

Dudak hareketiyle sesin uyuşmaması, ışık tutarsızlığı veya olağan dışı yüz ayrıntıları araştırma için ipucu sağlayabilir. Fakat düşük çözünürlük, aktarım hatası ve görüntü işleme de benzer görünüm yaratabilir. Görsel tuhaflık tek başına kesin sahtelik bulgusu değildir. İncelemeci gözlemini kaydetmeli ve olası açıklamaları teknik verilerle sınamalıdır. Sadece izleyicinin kanaatine dayanan değerlendirme, uzman incelemesinin yerine geçmez.

Ses kaydında yapaylık hissi uyandıran duraklamalar veya ton değişimleri de tek anlamlı değildir. Gürültü giderme, bağlantı kesintisi ve kayıt cihazı özellikleri sonucu etkileyebilir. Tanıdık kişinin “bu onun sesi” demesi aidiyet araştırmasına katkı sunabilir; fakat taklit veya sentetik üretim ihtimalini teknik olarak dışlamaz. Tanıklıkla uzman bulgusu kendi kapsamlarında değerlendirilmelidir. Birinin varlığı diğerinin gereğini otomatik ortadan kaldırmaz.

İçeriğin çok gerçekçi görünmesi de doğruluk kanıtı değildir. Aynı şekilde alışılmadık davranış gösteren gerçek kişi kaydı, yalnız beklenen davranışa uymadığı için sahte kabul edilemez. Araştırma, kişinin nasıl davranması gerektiğine ilişkin öznel beklentilerden bağımsız yürütülmelidir. Teknik ve dışsal doğrulama, görünüşe dayanan ilk izlenimi sınar. Mahkeme bu ilk izlenimle nihai ispat değerlendirmesini ayırmalıdır.

Otomatik tespit araçlarının sonuçları

Sentetik içerik tespit araçları, dosyadaki örüntüler üzerinden sınıflandırma yapabilir. Ancak başarım kullanılan veri türüne, sıkıştırmaya, üretim yöntemine ve aracın geliştirilme koşullarına bağlıdır. NIST'in sentetik içerik şeffaflığına ilişkin çalışması, tespit ve kaynak doğrulama yaklaşımlarının birlikte değerlendirilmesi gereken sınırlarını ele alır. Tek bir aracın verdiği skor, hukuki anlamda sahteliğin kesin kanıtı olarak sunulmamalıdır.

Bir aracın yüzde biçiminde verdiği değer, mutlaka dosyanın sahte olma ihtimalini göstermez. Bu değer modelin iç skoru veya belirli değerlendirme koşullarındaki sınıflandırma çıktısı olabilir. Rapor, sayının ne anlama geldiğini ve hangi doğrulama çalışmasına dayandığını açıklamalıdır. Sayısal görünüm, yöntemsel dayanağı olmayan kesinliği meşrulaştırmaz. Mahkemenin değerlendirebileceği bilgi, yalnız skor değil, skorun güvenilirlik koşullarıdır.

Yanlış olumlu sonuç, gerçek kaydın yapay olarak sınıflandırılmasıdır. Yanlış olumsuz sonuç ise yapay kaydın tespit edilememesidir. Her iki hata türü de yargılama bakımından önem taşır. Araç yalnız belirli üretim yöntemleri üzerinde sınanmışsa farklı yöntemle hazırlanmış dosyada başarımı değişebilir. Kullanılan aracın sürümü ve inceleme koşulları raporda yer almalı; bilinmeyen hata oranı uydurulmuş bir kesinlikle doldurulmamalıdır.

Birden fazla aracın aynı sonucu vermesi yararlı olabilir; fakat araçların bağımsızlığı araştırılmalıdır. Aynı veri veya benzer model üzerine kurulu sistemler aynı hatayı paylaşabilir. Sonuçların çoğunluğunu almak tek başına bilimsel doğrulama yöntemi değildir. Uzman, araç çıktısını kaynak bilgileri ve dosyanın teknik özellikleriyle birlikte yorumlamalıdır. Birbirini tekrar eden otomatik sonuçlar, ayrı deliller gibi sayılmamalıdır.

Kaynak doğrulama ve içerik geçmişi

İçeriğin oluşturulması veya düzenlenmesi sırasında üretilen imzalı kaynak bilgileri, dosyanın geçmişi hakkında destek sağlayabilir. Bunun değeri, imzalayan sisteme duyulan güvene ve kapsanan işlemlere bağlıdır. İmza, kayıt içindeki olayın doğru olduğunu her durumda garanti etmez. Bir kamera gerçek bir ekranı veya sahnelenmiş olayı kaydetmiş olabilir. Teknik köken bilgisiyle dış dünyadaki olayın doğruluğu ayrı sorulardır.

Kaynak bilgisi bulunmaması da otomatik sahtelik belirtisi sayılmamalıdır. Eski cihazlar bu veriyi üretmeyebilir; paylaşım hizmetleri bazı alanları kaldırabilir. Dolayısıyla “doğrulanabilir geçmiş yok” sonucu ile “yapay üretim tespit edildi” sonucu farklıdır. İnceleme raporu bu ayrımı korumalıdır. Yokluk, hangi sistemin hangi kaydı üretmesinin beklendiği açıklanmadan aleyhe kesin çıkarıma dönüştürülmemelidir.

İçeriğe eklenen işaret veya filigran, belirli üretim sistemi hakkında bilgi verebilir. Ancak işaretin doğrulanması, kopyalanabilirliği ve dosyanın hangi bölümünü kapsadığı araştırılmalıdır. Görünür bir logo, kendi başına güvenilir teknik sertifika değildir. İşaretin bulunamaması da bütün üretim yöntemlerini dışlamaz. Değerlendirme, işaretin tasarımını ve somut dosyadaki anlamını açıklayan uzman incelemesine dayanmalıdır.

Olayın dış kayıtlarla sınanması

Konuşma kaydında belirli toplantının yapıldığı ileri sürülüyorsa, toplantı tarihi, katılım kayıtları ve bağımsız belgeler araştırılabilir. Bu veriler içeriğin teknik analizinden ayrı destek sunar. Ancak toplantının yapılmış olması konuşmadaki her sözün söylendiğini kanıtlamaz. Dış doğrulama hangi önermeyi destekliyorsa o kapsamda kullanılmalıdır. Yardımcı olgu ile tartışılan sözün doğruluğu birbirine karıştırılmamalıdır.

Bir videoda kişinin belirli yerde bulunduğu iddiası, başka kamera kayıtları veya güvenilir zaman verileriyle karşılaştırılabilir. Çelişki varsa bunun nedeni araştırılır; kayıtlardan biri otomatik seçilmez. Saat sapması, eski görüntü veya yanlış kişi eşleştirmesi gibi seçenekler değerlendirilebilir. Teknik bulguların birbirine bağlanması, her kaynağın kendi sınırlarının önce açıklanmasını gerektirir. İyi bir karşılaştırma, belirsizlikleri gizlemek yerine daraltır.

Varsayımsal bir dolandırıcılık olayında yönetici sesiyle ödeme talimatı gönderilmiş olabilir. Kaydın sentetik olması, talimatın mağdura ulaştığı ve ödeme üzerinde etkili olduğu iddiasını ortadan kaldırmaz. Burada soru, yöneticinin gerçekten konuşup konuşmadığından başka, sahte kaydı kimin üretip gönderdiğidir. Gönderim hesabı, oturumlar ve para hareketleri ayrı araştırılır. Sahteliğin tespiti failin kimliğini tek başına belirlemez.

Aidiyet ve üretim aracına erişim

Bir cihazda yapay içerik üretme yazılımının bulunması, soruşturmadaki dosyanın o cihazda üretildiğini kanıtlamaz. Proje dosyaları, dışa aktarma kayıtları veya somut üretim izleri araştırılabilir. Yazılımın varlığıyla belirli eylemin gerçekleştirilmesi farklı olgulardır. Benzer şekilde bir hizmete abonelik, bütün kullanıcı içeriklerinin o kişi tarafından üretildiği anlamına gelmez. İnceleme, araç sahipliğinden somut işlem aidiyetine geçişi gerekçelendirmelidir.

Bulut hizmetindeki üretim kaydı da hesabın fiili kullanıcısını otomatik belirlemez. Paylaşılmış erişim veya hesabın ele geçirilmesi iddiası varsa somut verilerle sınanır. Hizmetin sunduğu zaman alanları ve işlem kimlikleri doğru yorumlanmalıdır. İlgili kayıtların bulunmaması, saklama koşulları bilinmeden üretimin hiç gerçekleşmediğini göstermez. Rapor, erişilebilen verilerle cevaplanabilen soruları açıkça ayırmalıdır.

İnceleme materyalinin güvenli kullanımı

Kimliği belirli kişiye ait ses veya görüntünün çevrim içi analiz hizmetine yüklenmesi, verinin üçüncü tarafa aktarılması sonucunu doğurabilir. Kullanılan hizmetin koşulları ve hukuki yetki değerlendirilmeden yalnız kolay erişim nedeniyle bu yol seçilmemelidir. İnceleme yöntemi, delilin korunması ve kişisel verilerin güvenliğiyle birlikte planlanmalıdır. Araç seçiminin teknik başarısı kadar veriyi hangi ortamda işlediği de önem taşır. Raporda kullanılan dış hizmetler gerektiği ölçüde açıklanmalıdır.

Karşılaştırma için kişinin doğrulanmış başka ses kayıtları kullanılıyorsa bunların kaynağı ve kayıt koşulları belirtilmelidir. Farklı mikrofon, ortam ve konuşma tarzı karşılaştırmayı etkileyebilir. Referans kaydın gerçekten ilgili kişiye ait olduğu ayrıca güvenilir biçimde kurulmalıdır. Aksi halde inceleme, doğrulanmamış iki kaydı birbirine benzeterek aidiyet sonucu üretebilir. Karşılaştırma materyalinin niteliği, incelenen dosya kadar önemlidir ve raporda görünmez bırakılmamalıdır.

Bir aracın güncellenmesiyle önceki sonucu değişirse, hangi sürümün neyi farklı yaptığı araştırılmalıdır. Yeni sonuç sırf daha yeni olduğu için otomatik üstün sayılmaz; önceki sonuç da değişmez kabul edilmez. İnceleme koşulları karşılaştırılır ve farkın hukuki iddiaya etkisi açıklanır. Kaynak dosyanın korunması, bu yeniden incelemeye imkan verir. Bilimsel değerlendirme, ilk raporu savunmaktan çok mevcut bulguları en doğru biçimde açıklamayı amaçlar.

Teknik belirsizlik giderilemediğinde mahkeme, kaydın diğer deliller içindeki ağırlığını değerlendirmelidir. Belirsizliği sanığın aleyhine varsayımla tamamlamak, teknik incelemenin sınırını aşar. Kayıt tek ve belirleyici dayanaksa güvenilirlik sorununun etkisi özellikle gerekçelendirilmelidir. Başka bağımsız delillerin varlığı ise her birinin neyi desteklediği açıklanarak ele alınmalıdır.

Hukuki nitelendirme somut eyleme bağlıdır

Yapay içerik üretimi tek başına her olayda aynı suçu oluşturmaz. İçeriğin kullanımı, hedefi ve yarattığı sonuç farklı suç tipleri veya hukuki sorumluluklar bakımından değerlendirilebilir. Dolandırıcılık, tehdit, hakaret veya özel hayatla ilgili iddialarda ilgili fiilin unsurları ayrı araştırılır. “Deepfake suçu” ifadesiyle bütün olayları tek ve otomatik nitelendirmeye bağlamak, kanunilik ilkesine uygun bir değerlendirme sağlamaz.

Kaydın sahte olması, onu sunan kişinin sahteliği bildiğini de kendiliğinden kanıtlamaz. Kişi içeriği gerçek sanarak edinmiş olabilir. Bilgi ve kast, somut davranışlar ve diğer delillerle araştırılır. Dosyanın teknik niteliğiyle sunanın manevi unsuruna ilişkin değerlendirme ayrı tutulmalıdır. Uzman raporu üretim veya değişiklik bulgusunu açıklayabilir; kişinin hukuki sorumluluğunu tek başına belirleyemez.

Savunma itirazının araştırılması

Her ses veya görüntüye karşı soyut biçimde “yapay zeka olabilir” denilmesi, delili otomatik olarak geçersiz kılmaz. Ancak somut tutarsızlık, kaynak eksikliği veya teknik bulguya dayanan itirazlar etkili biçimde incelenmelidir. İspat yükü sanığa çevrilerek kaydın sahteliğini kesin olarak kanıtlaması istenmemelidir. Mahkeme, iddianın dayanağını ve delilin güvenilirliğini diğer verilerle birlikte değerlendirmelidir.

Kaydın belirleyici olduğu olaylarda, yalnız izlenerek verilen genel kanaat yeterli teknik inceleme sayılmayabilir. Kaynak dosyaya erişim, uzman açıklaması veya ek rapor ihtiyacı somutlaştırılmalıdır. Savunmaya yalnız sıkıştırılmış görüntü verilirken bilirkişinin daha kapsamlı dosyayla çalışması da değerlendirilmesi gereken bir eşitsizlik yaratabilir. Gerekli erişim koşulları, üçüncü kişilerin hakları korunarak düzenlenmelidir. Tarafların teknik itirazı anlamlı biçimde yapabilmesi önemlidir.

Raporun yöntem ve sonuç bölümü

Uzman, kullandığı dosyaları, araç sürümlerini, ön işlemleri ve karşılaştırma materyalini tanımlamalıdır. Analiz öncesi görüntünün yeniden kodlanması veya sesin temizlenmesi yapılmışsa bunun etkisi açıklanmalıdır. Özgün dosya ayrı korunmalıdır. İnceleme sırasında üretilen görseller, kaynakta var olmayan ayrıntı ekleyebilecek yöntemlerle hazırlanmışsa bu özellik belirtilmelidir. Gösterim kolaylığı için üretilen çıktı, doğrudan olay kaydı gibi sunulmamalıdır.

Sonuç, “sahte”, “gerçek” veya “tespit edilemedi” gibi kısa etiketlerden ibaret kalmamalıdır. Hangi bulguların sonucu desteklediği, alternatif açıklamaların nasıl değerlendirildiği ve belirsizliğin kapsamı anlatılmalıdır. Teknik olarak karar verilemeyen durumda rapor bu sınırı korumalıdır. Tespit edememe, özgünlüğün kanıtlanması değildir; aynı şekilde yalnız kuşku, sahteliğin kanıtlanması sayılmaz. Mahkeme her iki ayrımı gerekçesinde gözetmelidir.

CMK 217 kapsamında hukuka uygun edinim ve duruşmada tartışma gereği, yapay içerik ihtimali taşıyan dosyalar için de geçerlidir. Anayasa'nın masumiyet karinesi ve hukuka aykırı delile ilişkin güvenceleri teknik belirsizlik karşısında önemini korur. Kararın dayanağı, teknolojinin genel olarak neler yapabildiği değil, somut dosyada neyin kanıtlandığı olmalıdır. Yeni araçların varlığı, ne bütün görüntülere koşulsuz güvenmeyi ne de bütün kayıtları peşinen reddetmeyi haklı kılar.